"Tourism, Sport and Health" 2014, no 5


KSAWERY JASIAK


Szlakiem partyzanckim w kompleksie leśnym Rychtal (część II)



Abstract

Along the partisan trail in Rychtar forest complex (part II)

Key words:
national memorial sites, theme trail, historical and military tourism, tourist attractions

Presented synthesis demonstrates numerous traces of the recent world war events and the post war period in the Rychtar forest complex. Specific examples of martyrdom are important local military episodes and are inexhaustible. They provide information not only about the course of partisan fights but also about march routes and conspiracy bases location. Thereby cultural memory is created - one of several motivations for visiting this region. The presented part of tourism is defined as war, historical and military tourism. Memorial sites store historical and cultural, imaging and spatial regional values worth annual popularization and social exploitation for example on 14th February – on the National Army creation day and on 1st March – on the “Cursed Soldiers” National Remembrance Day to pay tribute to those who died or were murdered and to all imprisoned and persecuted independence organizations members. The partisan trail trips are taken because of the desire to listen to ordinary people stories who fought for freedom of their country with great heroism and to locate the graves of totalitarian system victims. The aim of the work is to save these places from oblivion by creating the theme trail as a new tourist offer on the boarder of Opole and Greater Poland Provinces.



Streszczenie

Słowa kluczowe:
miejsca pamięci narodowej, szlak tematyczny, turystyka historyczno-militarna, atrakcje turystyczne

W prezentowanej syntezie przedstawiono liczne ślady wydarzeń z ostatniej wojny światowej i okresu powojennego na terenie kompleksu leśnego Rychtal. Swoiste przykłady miejsc martyrologii są ważnymi epizodami militarnymi o zasięgu lokalnym i mają charakter niewyczerpujący. Dostarczają informacji nie tylko o przebiegu walk oddziałów partyzanckich ale i lokalizacji tras przemarszu oraz baz konspiracyjnych. Dzięki czemu tworzy się kulturę pamięci – jedną z kliku motywacji do odwiedzenia tego regionu. Przedstawiony fragment turystyki jest definiowany jako turystyka wojenna, historyczno-militarna. W miejscach pamięci są zawarte wartości historyczno-kulturowe i obrazowo-przestrzenne rangi regionalnej, godne upowszechnienia i społecznego wykorzystania corocznie m.in. 14 lutego w dniu powstania Armii Krajowej oraz 1 marca w Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, oddając w ten sposób hołd poległym i pomordowanym oraz wszystkim więzionym i prześladowanym członkom organizacji niepodległościowych. Podróże partyzanckim szlakiem są podejmowane z chęci poznania losów zwykłych ludzi, którzy z wielkim heroizmem walczyli o wolność Ojczyzny oraz zlokalizowania mogił ofiar sytemu totalitarnego. Celem opracowania jest ocalenie tych miejsc od zapomnienia przez stworzenie szlaku tematycznego jako nowej oferty turystycznej na pograniczu województwa opolskiego i wielkopolskiego.





W lipcu 1944 r. nastąpił powolny kres organizacji AK „Reduta”. W okresie od lipca do października 1944 r., w wyniku masowych aresztowań, rozbito konspiracyjne struktury obwodu. Przed zagładą uratowali się jedynie partyzanci ukrywający się w pobliskich lasach pow. Kępno i Syców. Większość leśnych placówek nie została wykryta przez niemieckie obławy. W końcu stycznia 1945 r. po przejściu frontu Armii Czerwonej patrole AK „Koniczynki” stworzyły formację samoobrony tj. gromadzką milicję, która zwalczała maruderów niemieckich ukrywających się w lasach jak i szabrowników w tym sowieckich żołnierzy. Jednym z patroli dowodził kpr. Franciszek Olszówka ps. „Otto”, podkomendy „Fryca”, który w wyniku represji stalinowskich wiosną 1945 r. zbiegł wraz z jednostką z posterunku MO Kuźnicy Trzcińskiej. Do jesieni 1945 r. opór przeciwko komunistycznemu zniewoleniu stawiali głównie b. żołnierze AK z oddziału „Koniczynki” oraz z b. Okręgu Radom-Kielce krypt. „Jodła” [1]. Struktury organizacyjne Obwodu Kępno Wielkopolskiej Grupy Ochotniczej „Warta” zawiązały się w Nadleśnictwie Rychtal u Stanisława Wawrzynkiewicza. Obwód Kępno podlegał Inspektoratowi Ostrowskiemu krypt. „Szamotuły”, Okręgowi w Poznaniu kierowanemu przez mjr Andrzeja Rzewuskiego ps. „Hańcza” [2]. Komendantem kępińskiej struktury konspiracyjnej WSGO był kpt. Edward Mazur ps. „Dąb”, (w 1944 r. b. dowódca AK w Radomsku), pełniący funkcję sekretarza tegoż nadleśnictwa. Oficerem łącznikowym i adiutantem „Dęba” był ppor. Józef Stachera vel Jan Skupiński „Stach” (podoficer zawodowy KOP, policjant „grantowy”, pracownik wywiadu AK w Obwodzie Radomsko. Od sierpnia do listopada p.o. komendanta obozu pracy dla Niemców i VD w Stogniewicach). Szefem dywersji był por. Józef Kempiński „Łan” – (b. szef Kedywu podobwodu AK Kielce-Południe, dowódca drużyny w I Zgrupowaniu Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury”) [3]. Podporządkowanie się „Otta” komendzie WSGO „Warta” Obwód Kępno zjednała jego ludzi i pozwoliła na sformowanie zgrupowania partyzanckiego. W oddziale „Otta” służyli dezerterzy z MO, WP, żołnierze AK i byli dezerterzy z Wehrmachtu. Doskonała znajomość terenu jeszcze z czasów okupacji oraz ludzi, a nadto wszystko wiedza wypływająca z pełnionego stanowiska w organach MO w krótkim czasie pozwoliła im na prowadzenie skutecznych akcji zbrojnych przeciwko lokalnej władzy komunistycznej. Z organizacją współpracowali m.in. Czesław Łęcki - komendant posterunku MO w Bralinie, a następnie w Rychtalu, Leokadia Makowska - naczelnik urzędu pocztowego w Bralinie, Czesław Przybyłek ps. „Edward” - b. dowódca AK w Głuszynie, Józef Młynarz ps. „Farys” – b. dowódca AK z Dziadowej Kłody, ks. Edmund Jasiak z Trzcinicy, ks. Franciszek Nowacki z Kępna, Stefan Kałuszyński z Krzyżownik, ks. Roman Ziembiewicz w Rychtalu, którzy udostępniali kwatery i odprawiali Mszę św. dla partyzantów. Jednostka „Otta” pod kryptonimem „Tartak” liczyła początkowo 15 żołnierzy, podzielonych na dwa patrole: plut. Józefa Wodzickiego „Tejo” z Wodzicznej oraz plut. Edwarda Musiała „Huberta” (syn leśniczego Piotra Musiała z Darnowca). Po śmierci Wodzickiego (zabity przez sowieckiego żołnierza 15 września 1945 r.) dowodzenie przejął st. strz. Stanisław Panek „Ben-Hur”, „Rudy” (okrążony przez siły komunistycznej bezpieki, zginął śmiercią samobójczą 10 sierpnia 1946 r. w Wójcinie). Od października oddział zwiększył swoją liczebność do 40 żołnierzy. Na stanie magazynowym obwodu Kępno WSGO „Warta”, przechowywanym w lesie siemianickim było: 12 rkm, około 50 pistoletów maszynowych MP-40, Sturmgewehr 44 i PPSz oraz 50 kbk, 60 pistoletów, kilkadziesiąt granatów oraz dwie skrzynie Panzerfaustów. Siedzibami partyzantów były schrony drewniano-ziemne w lasach koło: Szymonkowa, Darnowca, Drożek, Buczka, Trzcinicy i Lasek. Połowa z nich pochodziła z okresu okupacji niemieckiej. Jak na warunki leśne i możliwości były doskonale wyposażone. Posiadały piętrowe łóżka z pościelą, sienniki, pierzyny, koce, itp. Oświetlały je górnicze karbidówki. W podziemnych obiektach były magazyny dobrze zaopatrzone m.in. w solone mięso, mąkę, chleb i spirytus. Każdy bunkier miał kilka tajnych wyjść. Prowadzone pacyfikacje komunistycznych sił: Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Urzędu Bezpieczeństwa z Kępna i Kluczborka spowodowały wykrycie i zniszczenie kilkunastu placówek leśnych i zdobycie magazynów broni. W listopadzie 1945 r. podczas masowych aresztowań w Kluczborku, Namysłowie i Kępnie ujęto kilkudziesięciu członków i współpracowników podziemia, które ograniczyły działalność antypaństwową największej formacji podziemia zbrojnego na pograniczu Wielkopolski, Śląska i woj. łódzkiego. Kres oddziału nastąpił 8 lutego 1946 r. w Pisarzowicach wyniku zabicia dowódcy por. „Otta” przez mjr Jakuba Jonasa z wrocławskiego KBW. Ostatni partyzanci z rodowodem AK ukrywali się na tym terenie do końca lat czterdziestych [4].

Przed siedemdziesięciu laty w leśnych ostępach schronienie znaleźli pełni nadziei na odzyskanie niepodległości żołnierze Wojska Polskiego i Armii Krajowej. Byli to lokalni rodacy, którzy z postawą pełną odwetu i zemsty dla okupantów prowadzili działania partyzanckie. Trwali w lesie - tam gdzie była wolna Polska. Dziś przywracana jest ich pamięć, a wraz z nimi miejsca gdzie żyli, walczyli i zginęli. Las był schronieniem dla wielu ludzi przed represjami w okresie konfliktów zbrojnych, utraty przez Polskę niepodległości. Niektórzy na stałe związali się z tym regionem jako gospodarze i strażnicy wielu wydarzeń, które zostały zaklęte w konarach drzew, w kamienną materię, w drewniany krzyż, w szczątki ziemnego bunkra, stare domostwo leśniczego. Podróże szlakiem partyzanckim w kompleksie leśnym Rychtal mają spełniać rolę w upowszechnianiu wiedzy historycznej m.in. w procesie edukacji patriotycznej. Mogą budzić nastroje, sentymenty, pomagać utożsamiać się z tymi, którzy niejednokrotnie za Ojczyznę zapłacili najwyższą cenę – swoim zdrowiem lub życiem.

Jest to propozycja nowego szlaku skoncentrowanego na tematyce militarnej, obejmująca poszczególne przysiółki leśne i miejscowości, w których działalność konspiracyjną prowadzili żołnierze Polskiego Państwa Podziemnego. Należy go zakwalifikować do szlaków turystycznych o strukturze sieciowej, a nie linearnej. Jako otwarta struktura pod względem potencjalnych atrakcji, wyodrębniona w przestrzeni turystycznej. Jako osobny rodzaj aktywności w celu zainteresowania nią turysty i zachowania tożsamości narodowej o zasięgu lokalnym [5].


Wykaz wybranych miejsc pamięci narodowej



Bąków - tablica na terenie byłego obozu jeńców. 1 IX 1944 r. powstał tu hitlerowski obóz dla jeńców – Stalag Luft 7. Pierwszych przywieziono 238 lotników RAF. W styczniu 1945 r. przebywało 1578 lotników brytyjskich i amerykańskich oraz 40 lotników radzieckich (miejsce oznaczone);

Bierzów - miejsce gdzie w dn. 31 sierpnia 1946 r. w walce z UB polegli: Franciszek Cegła ps. „Burza”, Edmund Daszczyk ps. „Kogut” – żołnierze ze zgrupowania partyzanckiego „Otta” (miejsce nieoznaczone);

Buczek - nieopodal w lesie został zabity przez grupę operacyjną bezpieki żołnierz oddziału „Otta” Mieczysław Żłobiński ps. August”, ukrywał się w bunkrze ziemnym. Znaleziono przy nim magazyn broni (miejsce nieoznaczone);



Darnowiec - grób żołnierzy napoleońskich z 1816 r. wraz krzyżem i ogrodzeniem, chroniona przez ZHP i Leśnictwo (miejsce oznaczone);

Darnowiec - grób nieznanego żołnierza (miejsce oznaczone);

Dobrygość - leśniczówka, tajna kwatera partyzantów „Otta”, 17 grudnia 1945 r. miejsce potyczki z grupą operacyjną UB i KBW (miejsce nieoznaczone);

Doruchów - sztab południowego odcinka Powstania Wielkopolskiego (miejsce oznaczone);

Doruchów - grób Stanisława Thiela – dowódcy Powstania Wielkopolskiego w pow. Ostrzeszów i czterech nieznanych żołnierzy (miejsce oznaczone);

Drożki - miejsce symboliczne gdzie 1 września 1939 r. Niemcy najwcześniej przekroczyli granicę atakując Wojsko Polskie (miejsce oznaczone);

Dziadowa Kłoda - miejsce symboliczne gdzie powstał niepodległościowy ruch oporu ZWZ-AK, podobwód Syców pod dowództwem ppor. Józefa Młynarza ps,. „Faryś”. W okresie okupacji niemieckiej siedziba AK batalionu krypt. „Giewont” (miejsce nieoznaczone);

Dziesławice - cmentarz niemiecki sprzed II wojny światowej oraz miejsce kaźni 150 Polaków – robotników przymusowych, którzy zostali zamordowani przez żandarmerię niemiecką w majątku rolnym pod Bukowiną Sycowską. Miejsce pochówku nieznane (miejsce oznaczone);

Gajówka Różyczka - pozostałości po schronie AK (miejsce nieoznaczone);

Głuszyna - miejsce placówki komendanta obwodu AK „Reduta” por. Tadeusza Kempy ps. „Wicher” (4 VII – 24 X 1944 r.). zamordowanego w więzieniu gestapo we Wrocławiu oraz dowódcy batalionu AK „Giewont” Czesława Przybyłka ps. „Edward” (miejsce nieoznaczone);

Grębanin - miejsce pamięci, gdzie po powstaniu listopadowym Konstanty Kręski udzielał gościny emisariuszom Antoniemu Winnickiemu i Adolfowi Zaleskiemu (miejsce oznaczone);

Grębanin - grób Gabriela (Hawryło) Hołubka, poległego w bitwie pod Byczyną w 1588 roku (miejsce oznaczone);

Kępno - rynek, kamienica nr 3, epitafium w hołdzie powstańcom wielkopolskim;

Kępno - pomnik bohaterów (wdzięczności), w hołdzie pomordowanym mieszkańcom ziemi kępińskiej w II wojnie światowej;

Kępno - pomnik ku pamięci zamordowanych siedmiu partyzantów „Otta” przez miejscowych funkcjonariuszy UB (miejsce oznaczone);

Kępno - willa przy ul. Kościuszki 9, w sąsiedztwie budynku starostwa powiatowego, od 20 stycznia 1945 r. pierwsza siedziba Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, w listopadzie 1945 r. przy ul. Rynek 4, gdzie stykał się z zabudowaniami więzienia przy ul. Kilińskiego. Funkcjonariusze UB zagospodarowali, na swoje potrzeby, również dwa mniejsze budynki w jej pobliżu. Miejsce represji i kaźni opozycji antykomunistycznej (miejsce nieoznaczone);

Kluczbork - tablica na budynku byłego obozu jeńców (Oflagu VIII A), w którym w latach 1939-1942 przebywało 810 oficerów polskich, a później 550 oficerów francuskich. W latach 1943-1945 przetrzymywano tu również internowanych przez Wehrmacht obywateli brytyjskich i USA (miejsce oznaczone);

Kobyla Góra - zwycięski bój powstańców wielkopolskich z Niemcami 15 stycznia 1919 roku (miejsce oznaczone);

Kobyla Góra - miejsce kaźni uczestników ruchu oporu AK Franciszka Maciaszka, i Józefa Serka z Marcinek zamordowanych przez Niemców w dniu 15 X 1944 roku (miejsce oznaczone);

Kochłowy - miejsce gdzie 1 września 1939 r. poległo 9 żołnierzy Armii Łódź, (miejsce nieoznaczone);

Komorów - rów umocnień przeciwczołgowych z II wojny światowej (miejsce nieoznaczone);

Korzeń - obelisk Powstania Wielkopolskiego (miejsce oznaczone);

Krzyżowniki - plebania ks. Stefana Kałuszyńskiego, jesienią 1945 r. tajna kwatera konspiracyjna WSGO „Warta” Obwód Kępno (miejsce nieoznaczone);

Laski na strumykiem Pomianką - pozostałości po schronie ziemnym AK (miejsce nieoznaczone);

Las pomiański - pozostałości po schronie AK gdzie stacjonowała grupa kpr. Józefa Wodzickiego ps. „Tejo” (miejsce nieoznaczone);

Ignacówka - w lesie – pozostałości po schronie drewniano-ziemnym oddziału KWP Jana Gonery „Śmiałego”, 27 listopada 1946 r. został wysadzony przez PUBP Kępno

(miejsce nieoznaczone);

Ignacówka III, Janówka, Piotrówka - w lesie pozostałości po schronie ziemnym gdzie 16 grudnia 1946 r. kwaterowali partyzanci Konspiracyjnego Wojska Polskiego. Miejsce boju partyzantów z UB w której zginął Mieczysław Kokot ps. „Świstak”. Aresztowano wówczas m.in. byłego milicjanta Jana Gonerę ps. „Śmiały”, Leona Powroźnika ps. „Dawid”, Ludwika Statkiewicza ps. „Mewa”, Edwarda Hysę ps. „Jodła”, Wacława Antoniaka ps. „Wierzba” i Jana Idziaka ps. „Mrugała” – wszyscy należeli do jednostki KWP S.O.S. „Oświęcim”, zostali skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu na karę śmierci, którą wykonano (miejsce nieoznaczone);

Marcinki - pomnik upamiętniający miejsce męczeństwa w 1918 roku, gdzie został zamordowany przez niemiecki Grenzschutz ks. Wincenty Ruda, (miejsce oznaczone)

Mikorzyn - cmentarz powstańców wielkopolskich, (miejsce oznaczone);

Mnichowice - miejsce kaźni, obóz jeńców angielskich - 1940-1944 (miejsce oznaczone)

Nowa Wieś Książęca - filia obozu jenieckiego z II wojny światowej, grób nieznanego żołnierza, groby konfederatów barskich (miejsce oznaczone);

Namysłów - budynek wagi zakładu przetworów ziemniaczanych, główna siedziba dowództwa Obwodu „Reduta” i jednocześnie mieszkanie ppor. Józefa Rabiegi ps. „Ordon” (miejsce nieoznaczone);

Namysłów - dom przy ul. Mickiewicza, w okresie okupacji niemieckiej był zamieszkały przez Niemca Kobera oraz członków AK, główny punkt nasłuchu radiowego AK obwodu „Reduta” (miejsce nieoznaczone);

Opatów - cmentarz, miejsce pamięci, obelisk w hołdzie poległych powstańców wielkopolskich (miejsce oznaczone);

Sadogóra - pozostałości po schronach ziemnych AK z 1944 r., od sierpnia do października 1945 roku. U leśniczego Czesława Dobosza była konspiracyjna ekspozytura WSGO „Warty” obwód Kępno. Stacjonowali tam żołnierze Franciszka Olszówki „Otta” – dowódcy lokalnego podziemia antykomunistycznego (miejsce nieoznaczone);

Smogorzów, leśnictwo - drewniany krzyż, mogiła 12 żołnierzy KOP ze strażnicy we wsi Głuszyna, którzy 1 września 1939 r. bohatersko zginęli w obronie Ojczyzny (miejsce oznaczone);

Ślizów - miejsce pochówku (dwa groby) z II wojny światowej (miejsce oznaczone);

Parzynów - miejsce boju powstańców wielkopolskich z niemieckim grenschutzem, w rejonie Korzeń w dniu 1 lutego 1919 roku. Pomnik pomordowanych Polaków w Powstaniu Wielkopolskim (miejsce oznaczone);

Parzynów - miejsce potyczki w dniu 13 sierpnia 1946 r. Grupa operacyjna w sile 12 ludzi zorganizowała obławę na partyzantów „Otta”. Zginęli: Franciszek Hawryś, Józef Matuszak ps. „Wilk”, aresztowany: Józef Ślęk ps. „Skóra” (miejsce nieoznaczone);

Pisarzowice - w pobliżu kościoła ewangelickiego w dniu 8 lutego 1946 r. został zastrzelony komendant oddziału partyzanckiego Franciszek Olszówka ps. „Otto”, a reszta jego ludzi zdołała wydostać się z okrążenia (miejsce nieoznaczone);

Raków - miejsce gdzie poległ partyzant „Otta” Józef Wodzicki ps. „Tejo”, „Józek”, w dniu 15 września 1945 roku (miejsce nieoznaczone);

Rychtal - plebania ks. Romana Ziembiewicza. Jesienią 1945 r. tajna kwatera konspiracyjna WSGO „Warta” obwód Kępno (miejsce nieoznaczone);

Siemianice (las siemianicki) - pozostałości po schronie ziemnym AK (miejsce nieoznaczone);

Trzcinica - plebania, ks. Edmunda Jasiaka, jesienią 1945 r. tajna kwatera konspiracyjna WSGO „Warta” obwód Kępno (miejsce nieoznaczone);

Wesoła - leśniczówka. Od 1942 r. siedziba podobwodu AK „Łomnica”, tajna ekspozytura oddziału partyzanckiego „Petera” i „Sfinksa”, dwa schrony partyzanckie. Epitafium z napisem memoratywnym w hołdzie zamordowanym przez gestapo: leśniczego Karola Pochy jego żony i córki, (miejsce oznaczone);

Wioska - rów przeciwczołgowy wykopany przez więźniów w październiku 1944 r. na dawnej granicy Polskiej i Niemieckiej sprzed 1939 roku (miejsce nieoznaczone).


Przypisy


[1] A. Łuczak, Konspiracja poakowska na terenie powiatu kępińskiego [w:] Kępno i Ziemia Kępińska w latach 1945-1956, pod red. J. Bednarka, J. Żelazko, Łódź 2007, s. 119-140.
[2] A. Łuczak, Andrzej Rzewuski (1895–1946) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 4, Warszawa 2010, s. 552-557.
[3] K. Jasiak, Żołnierze wyklęci, Z nieznanych kart historii powojennej na tzw. śląsko-wielkopolskim pograniczu, cz. 1, „Tygodnik Kępiński”, nr 11; Tenże, Porucznik „Łan” – żołnierzem wyklętym, cz. 2, „Tygodnik Kępiński”, nr 12; Tenże, Żołnierze wyklęci, cz. 3,Tygodnik Kępiński”, nr 13; Tenże, Żołnierze wyklęci, Demobilizacja Obwodu Kępno WSGO „Warta” i śmierć kpt. „Kordzika”, cz. 4,Tygodnik Kępiński”, nr 14.
[4] AIPN Po 05/57, Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta”, Banda terrorystyczno-rabunkowa pod dowództwem Franciszka Olszówki ps. Otto”; K. Szwagrzyk, Działania Wojsk Bezpieczeństwa Wewnętrznego województwa wrocławskiego przeciwko oddziałowi Franciszka Olszówki ps. „Otto”, „Aparat represji w Polsce Ludowej 1944-1989, nr 1/5/2007, s. 124-135; Tenże, Franciszek Olszówka [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956, Słownik Biograficzny, t. 1, Kraków – Warszawa - Wrocław 2002; Kępno i ziemia kępińska w latach 1945-1956, pod red. J. Bednarka i J. Żelazko, Łódź 2007; J. Bednarek, Oddział Franciszka Olszówki „Otta”. Z dziejów powojennej konspiracji antykomunistycznej, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2004, nr 1 (5); Idem, Likwidacja oddziału Stanisława Panka „Rudego” i procesy jego żołnierzy przed sądami wojskowymi [w:] Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, pod red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2004; Idem, „Bezpieka dziś wyleci w powietrze”, „Biuletyn IPN”, nr 11 (34).
[5] Szlaki wirtualne zob. T. Jędrysiak, A. M von Rohrscheidt, Militarna turystyka kulturowa, Warszawa 2011, s. 230-231.











  [ Powrót ]