"Tourism, Sport and Health" 2013, no 3


GRZEGORZ RAK


Miejsce gmin wybrzeża Morza Bałtyckiego na krzywej cyklu życiowego destynacji turystycznej



Abstract

The position of Baltic Sea coast communes on the curve of tourist destination life cycle

Key words:
tourist area life cycle, TALC, Baltic Sea, seaside resort

The article is devoted to the issue of life cycle stages identification of Baltic Sea coast communes. It is stated that the historical and monographic method of at least a hundred year time course of tourism development reconstruction on resort scale does not apply to large scale research. Therefore several year old series of the Central Statistical Office data were used, however it was decided to resign of the data directly describing tourist turnout and infrastructure (they were considered as insufficiently reliable). They differentiate communes due to two variables: tourist function development level and growth dynamic of this function over the time. These pieces of information allowed to situate them on the life cycle curve.



Streszczenie

Słowa kluczowe:
cykl życiowy obszaru turystycznego, TALC, Morze Bałtyckie, turystyczny ośrodek nadmorski

Artykuł poświęcony jest problematyce identyfikacji fazy cyklu życiowego, w jakiej znajdują się gminy wybrzeża Morza Bałtyckiego. Stwierdzono, że metoda historyczno-monograficzna odtworzenia na przestrzeni co najmniej 100 lat przebiegu rozwoju turystyki w skali miejscowości nie znajduje zastosowania w badaniach wielkoskalowych. Wykorzystano zatem kilkunastoletnie serie danych statystycznych GUS, jednak zrezygnowano z tych bezpośrednio opisujących frekwencję i infrastrukturę turystyczną (uznano je za niewystarczająco wiarygodne). Różnicują one gminy ze względu na dwie zmienne: poziom rozwoju funkcji turystycznej i dynamikę wzrostu tejże funkcji w czasie. Te informacje pozwoliły na usytuowanie ich na krzywej cyklu życiowego.




Cel pracy i obszar analizy


Celem artykułu jest zidentyfikowanie faz rozwoju turystyki w odniesieniu do gmin leżących w polskiej części wybrzeża Morza Bałtyckiego. Pod uwagę wzięto 30 gmin miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich tworzących pasmo jednostek posiadających dostęp do jego wód. Wymieniono je w tabelach w dalszej części tekstu. Identyfikacja faz będzie przeprowadzona z wykorzystaniem teorii cyklu życiowego destynacji turystycznej, której rozwój został zapoczątkowany przez R. Butlera w 1981 roku [1]. Teoria Butlera ułatwia określenie, na jakim etapie rozwoju znajduje się ona oraz jak daleki dystans dzieli ją od fazy dojrzałości. Uniknięcie wejścia w fazę dojrzałości, a szczególnie regresu (inaczej określanego jako upadku) powinno być priorytetem każdego obszaru turystycznego. Wiedza o konsekwencjach niekontrolowanej ekspansji turystyki, połączona z umiejętnym kształtowaniem polityki turystycznej na poziomie gminy, umożliwia osiągnięcie tego celu. W artykule zostanie zatem wskazane, które z nich znajdują się w fazie krytycznej, wymagającej podjęcia działań interwencyjnych (reorientacyjnych), a które znajdują się we wczesnej fazie rozwoju, pozwalającej na opracowanie i wdrożenie scenariusza uniknięcia eskalacji turystyki masowej. To właśnie ona przyczynia się do utraty atrakcyjności turystycznej na skutek przekroczenia granic pojemności turystycznych, degradacji walorów turystycznych i zanieczyszczenia środowiska.



Wprowadzenie do problematyki badawczej


Aby moc przeprowadzić identyfikację aktualnej fazy rozwoju konieczne jest posiadanie długich (kilkudziesięcioletnich) serii danych ilościowych dotyczących frekwencji turystycznej oraz stanu rozwoju infrastruktury turystycznej. Do najbardziej typowych parametrów należą: liczba turystów i udzielonych osobonoclegów oraz liczba obiektów i miejsc noclegowych. Analizy ograniczają się właśnie do nich z racji niemożności odtworzenia innych, bardziej wyrafinowanych (np. poziomu satysfakcji turystów), które nie były przecież uwzględniane przez instytucje statystyczne i naukowo-badawcze w epokach dawniejszych. Wymagany zakres czasu, który należy uwzględnić to ok. 150 lat w przypadku destynacji I generacji, ok. 60 lat dla II generacji i ok. 40 lat dla III generacji. W warunkach polskich dominują destynacje I generacji, co oznacza wymóg odtworzenia wymiaru ilościowego ewolucji miejscowości turystycznych w perspektywie 100-200 lat, co jednak jest utrudnione lub niemożliwe z racji burzliwych dziejów kraju. Do najważniejszych należą: zmiany granic politycznych i administracyjnych (wewnątrzkrajowych), zmiany instytucji zbierających dane statystyczne oraz zmiany zakresu i metodyk zbierania tychże danych, zaniechania zbierania danych z powodów ideologiczno-politycznych i militarnych (wojny), straty w archiwach i księgozbiorach poświęconych miejscowościom turystycznym jako wynik działań wojennych, aktualnie natomiast – nieegzekwowanie przez GUS wymogu składania raportów odnośnie frekwencji turystycznej w obiektach noclegowych. W efekcie, ustalanie krzywej frekwencji turystycznej dla wybranej miejscowości turystycznej nosi bardziej charakter rekonstrukcji historycznej polegającej na przekształceniu nieciągłych fragmentów danych o rożnym pochodzeniu w zintegrowany szereg danych liczbowych. Ważną role uzupełniającą pełnią wówczas dane statystyczne dla jednostek wyższego rzędu (o ile są dostępne) oraz dane jakościowe tekstowe i graficzne (literatura przedmiotu z dawnych epok, monografie historyczne, mapy, fotografie, grafiki)  [2]. Opisany tu proces nosi więc charakter pogłębionych, czaso- i pracochłonnych studiów historycznych, wymagających ponadto wcześniejszego, skrupulatnego rozpoznania dostępności danych. Wybierając obiekt badań musimy mieć bowiem pewność, ze nie natkniemy się na nieprzekraczalną lukę informacyjną. Możliwość zapoznania się z praktyczną realizacją tego zadania znajdą Czytelnicy w artykułach poświęconych cyklowi życiowemu Karpacza [3].

Dla potrzeb ustalania pozycji miejscowości na tle cyklu życiowego Butlera powyższa metoda ma ograniczoną stosowalność. Z jednej strony pozwala na szczegółowe określenie przebiegu wydarzeń, związków przyczynowo-skutkowych, uwarunkowań i mechanizmów wraz z ich czasowym usytuowaniem, ale z drugiej uzyskane wnioski będą dotyczyć tylko tej konkretnej destynacji. Będzie to więc standardowe studium przypadku i dlatego ważne jest, aby do analizy wybierać ośrodki typowe, reprezentatywne dla danego obszaru, czy też regionu turystycznego.

Akademickość omówionego wyżej podejścia kłóci się jednak ze współczesnymi wymogami i potrzebami w sferze zarządzania obszarami turystycznymi. Jest niepożądane, aby fakt braku obecności danych historycznych wpływał na zdolność do oceny sytuacji aktualnej dokonywanej przez władze lokalne i/lub zaangażowanych przez nie ekspertów. Podobnie w przypadku analiz rozwoju turystyki realizowanych w skali regionalnej, obejmujących swoim zasięgiem kilkadziesiąt gmin – nie możemy ich zaniechać tylko z powodu braku tychże danych lub przeciwnie, z powodu obaw przed ugrzęźnięciem w natłoku informacji. Ideą przyświecającą temu artykułowi jest więc zaproponowanie metody pozwalającej ustalać w skali masowej pozycję gmin na krzywej cyklu życiowego przy jednoczesnym uniezależnieniu się od faktu dostępności danych historycznych.



Materiały źródłowe


W procedurze powinny być zastosowane dane gromadzone współcześnie według ujednoliconej metodyki przez jedną instytucję, a jednocześnie powszechnie dostępne. Standard ten spełniają dane GUS, którego serie danych dostępne w internetowym Banku Danych Lokalnych sięgają 1995 roku. Z perspektywy badań nad cyklem życiowym siedemnastoletnia seria danych pozwala na określenie trendu średnioterminowego. Wydłużanie tej serii miałoby wątpliwą przydatność ze względu na nieporównywalność trendów w turystyce przed (etatyzm, kryzys lat 80.) i po transformacji polityczno-ekonomicznej początku lat 90. (otwarcie granic, wolny rynek, konkurencja międzynarodowa, zmiany stosunków własnościowych). Ponadto, im bardziej cofamy się w przeszłość, tym bardziej metodyka gromadzenia danych oraz zakresy czasowe i terytorialne różnią się od obecnych. Zjawisko to występuje niestety stale także obecnie, głównie ze względu na konieczność ujednolicenia statystyki krajowej z unijną.

Wydaje się, że logicznym wyborem w określaniu pozycji miejscowości turystycznej na krzywej cyklu życiowego jest posłużenie się danymi o frekwencji turystycznej, bądź infrastrukturze turystycznej. Jednak ze względu na niedoszacowanie wartości rzeczywistych, co jest skutkiem tolerowania przez GUS faktu uchylania się od obowiązku sprawozdawczości statystycznej przez zarządzających obiektami noclegowymi, rozwiązanie takie przynosi błędne rezultaty. Nie jest wiadome, czy wielkość tego niedoszacowania różnicuje się ze względu na rodzaj bazy noclegowej i jej rozmieszczenie terytorialne. Ustalenie, jak wiele obiektów GUS pomija w skali kraju jest niemożliwe. Możliwe są jedynie badania wycinkowe, obejmujące najczęściej jedną lub kilka gmin. Wstępne rozpoznania problemu polegające na porównaniu ilości obiektów noclegowych w terenie a tymi, które wykazuje GUS wskazują, że instytucja ta rejestruje około połowy stanu rzeczywistego. Problem ten szczególnie dotyczy gmin małych, posiadających kilka obiektów noclegowych, spośród których nierzadko wykazywany jest jeden lub dwa z nich. Przyjęto zatem, że uwzględnione zostaną inne, bardziej rzetelnie gromadzone dane, które wiarygodniej, aczkolwiek nie wprost, będą informowały o stanie rozwoju funkcji turystycznej i jej dynamice.

Dla ustalenia stanu rozwoju turystyki wybrano trzy parametry:

  • podmioty gospodarcze zarejestrowane w rejestrze REGON (w PKD 2007) w sekcji I (Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi), dziale 55 (Zakwaterowanie); dane uśrednione za lata 2009-2011 (tab. 1),
  • powierzchnia oddanych do użytkowania budynków zakwaterowania turystycznego; dane sumaryczne za lata 2005-2011 (tab. 2),
  • zużycie wody wodociągowej przez turystów; kategoria ta nie występuje wprost w statystyce, a została ona ustalona jako zużycie wody wodociągowej ogółem bez przemysłu, rolnictwa, leśnictwa i gospodarstw domowych; dane sumaryczne za lata 2005-2011 (tab. 3).

Tab 1. Podmioty REGON sekcji I, działu 55 w latach 2009-2011 w analizowanych gminach (trzyletnie wartości uśrednione) (źródło: opracowanie własne).



Tab 2. Powierzchnia budynków zakwaterowania turystycznego oddanych do użytkowania w latach 2005-2011 w analizowanych gminach (źródło: opracowanie własne).



Tab 3. Zużycie wody przez turystów w latach 2005-2011 w analizowanych gminach (źródło: opracowanie własne).


W całym artykule zastosowano macierz obrazującą na osi poziomej względną pozycję gminy w aspekcie danego parametru na tle kraju, a na osi pionowej względną pozycję parametru na tle stanu ogólnego w gminie. Pozwoli to uchwycić jednocześnie dwa aspekty, traktowane równorzędnie: znaczenie miejscowości w gospodarce turystycznej kraju oraz znaczenie turystyki w gospodarce gminy. Niewielkie, monofunkcyjne gminy turystyczne posiadające status wsi powinny zatem zajmować lewą-górną część macierzy. Z kolei duże, polifunkcyjne ośrodki miejskie, w których turystyka stanowi jedną z wielu aktywności gospodarczych, dominować będą w części prawej-dolnej. Do takich kwalifikują się Gdańsk i Gdynia, które graniczą z Morzem Bałtyckim, nie zostały jednak uwzględnione ze względu na nadmierne różnice dzielące je od pozostałych przypadków.

Uzyskane dla powyższych parametrów wartości podzielono każdorazowo na cztery klasy, którym następnie przypisano punkty bonitacyjne. Najmniejszą ich ilość posiada komórka o najniższych zakresach wartości (2 punkty), największą – komórka o najwyższych zakresach wartości (8 punktów). Odpowiada im adekwatne cieniowanie zastosowane w macierzach: kolor jasnoszary odpowiada zakresowi 2-3 punktów, kolor szary 4-5 punktom, a ciemnoszary 6-8 punktom. Uśrednienie wartości punktów bonitacyjnych dla trzech omówionych parametrów pozwoliło następnie na określenie poziomu funkcji turystycznej dla wszystkich gmin (tab. 4). Podobieństwo liczby punktów dla poszczególnych gmin w trzech kolumnach wskazuje na to, iż parametry te istotnie opisują powiązane ze sobą zjawiska. Wskaźnik korelacji Pearsona dla pary parametrów podmioty-powierzchnia budynków wyniósł 0,56, podmioty-zużycie wody – 0,68, a powierzchnia budynków-zużycie wody – 0,80.


Tab 4. Klasyfikacja analizowanych gmin pod względem poziomu rozwoju funkcji turystycznej (źródło: opracowanie własne).


Dla ustalenia dynamiki rozwoju turystyki przyjęto zmiany liczby i udziału podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w rejestrze REGON w sekcji H (wg PKD 2004), który tożsamy jest z I (wg PKD 2007), opisujący działalność związaną z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi; analizowany zakres lat to 1995-2011, a wartość dla 1995 roku była punktem odniesienia (tab. 5).


Tab 5. Dynamika wzrostu liczby i udziału podmiotów REGON H/I (zakwaterowanie i gastronomia) w analizowanych gminach w latach 1995-2011 (źródło: opracowanie własne).




Rezultaty badań


Rezultat analizy został przedstawiony w tab. 6, a pomocny w jej interpretacji wykres faz cyklu życiowego umieszczono na ryc. 1. Widoczna jest zależność zgodna z teorią Butlera mówiąca, że im bardziej zaawansowana w rozwoju turystyki jest destynacja, tym mniejsze pozostały jej rezerwy pozwalające na dalszą jego eskalację, a dynamika tegoż rozwoju ulega systematycznemu zmniejszaniu.



Ryc 1. Modelowy przebieg faz cyklu życiowego obszaru turystycznego wg R. Butlera (źródło: opracowanie własne).

Na 30 analizowanych gmin 8 posiada niski, 11 – średni, a 11 – wysoki poziom rozwoju funkcji turystycznej. Spośród nich wzrost lub silny wzrost dynamiki podmiotów H/I w latach 1995-2011 wykazało odpowiednio 7, 8 i 6 gmin (88%, 73%, 55%). Oznacza to, że najbardziej rozwinięte turystycznie ośrodki nadmorskie osiągają granice swojego rozwoju, które to będą determinowane przez zainteresowanie turystów. Będzie ono prawdopodobnie utrzymywać się na stałym lub malejącym poziomie, co dotyczy Łeby, Świnoujścia, Międzyzdrojów, Władysławowa i Mielna. W lepszej sytuacji znajduje się Kołobrzeg i Ustronie Morskie, które utrzymały potencjał wzrostowy, a dynamiczną ścieżkę wzrostu opuszczają natomiast Krynica Morska, Dziwnów i Rewal.


Tab 6. Klasyfikacja analizowanych gmin ze względu na fazę cyklu życiowego wraz z punktacją bonitacyjną (źródło: opracowanie własne).



Na przeciwnym biegunie znajdują się gminy słabo wypromowane i słabo rozwinięte, ale jednocześnie nie zdegradowane przez masową turystykę: Choczewo, Będzino, Kosakowo, Puck, Wolin i Hel. Fazę wprowadzenia na rynek turystyczny i wiążącą się z nim słabą oraz niekonsekwentną dynamikę mają one już za sobą. Aktualnie weszły już na ścieżkę wzrostową, a spektakularne wzrosty w wartościach względnych są łatwiejsze do uzyskania dzięki efektowi niskiej bazy. W ich przypadku szczególnie ważne jest rozważne kształtowanie i wdrażanie polityki turystycznej, której głównym celem musi być zrównoważony rozwój turystyki. Władze lokalne nie mogą stosować krótkowzrocznej perspektywy złudnych i doraźnych korzyści, doprowadzającej do degradacji walorów turystycznych i przerostu infrastrukturalno-frekwencyjnego. W przypadku tej grupy gmin uniknięcie ścieżki eskalacji turystyki masowej jest jeszcze możliwe.



Przypisy


[1]The tourism area life cycle – applications and modifications, edited by R. Butler, Channel View Publications, Bristol 2006, ss. 385; The tourism area life cycle – conceptual and theoretical issues, edited by R. Butler, Channel View Publications, Bristol 2006.
[2]S. Agarwal, The resort cycle and seaside tourism – an assessment of its applicability and validity, “Annals of Tourism Research” 1997, vol. 18, p. 65-73.
[3]G. Rak, M. Pstrocka-Rak, 2013, Rozwój funkcji turystycznej Karpacza w aspekcie teorii cyklu życiowego obszaru turystycznego [w:] Między historią a przyszłością turystyki, pod red. R. Nowackiego, Studia i Monografie Politechniki Opolskiej, z. 363, Opole 2013, s. 35-70; G. Rak, M. Pstrocka-Rak, Cykl życiowy górskiego ośrodka turystycznego I generacji na przykładzie Karpacza, „Turystyka i Rekreacja” 2014, nr 1.











  [ Powrót ]